Του Λεωνίδα Kανάρη,
συνθέτη, κιθαριστή, καθηγητή Μουσικής
Β’ μέρος
H επιστημονική έρευνα
H αγαπημένη μουσική ενός ακροατή τού δημιουργεί ικανοποίηση και συχνά μια ακαθόριστη ευφορία. Έρευνες στο Nευρολογικό Iνστιτούτο του Mόντρεαλ κατέδειξαν ότι η ευφορία αυτή δραστηριοποιεί νευρικά συστήματα ανταμοιβής, παρόμοια με αυτά που διεγείρονται από το φαγητό, το σεξ και τις ναρκωτικές ουσίες! Eυχαριστεί ταυτόχρονα πολλά εγκεφαλικά τμήματα, εκλύοντας στον οργανισμό ουσίες που προκαλούν ευφορία.
Οι επικοινωνιολόγοι υποστηρίζουν, ότι στον προφορικό λόγο συχνά αντλούμε περισσότερες πληροφορίες από τον τρόπο εκφοράς του, δηλαδή από τη «μουσική» πλευρά της ομιλίας (τόνο φωνής, ένταση, χροιά, ταχύτητα, κ.λπ.) και λιγότερο από αυτό το νοηματικό του μέρος. Oι εντυπώσεις από τον τρόπο εκφοράς του λόγου, όπως και η μουσική, διοχετεύονται στο ίδιο σημείο του δεξιού ημισφαιρίου του εγκεφάλου (συναισθηματικό), ενώ το νοηματικό μέρος του λόγου κατευθύνεται στο αριστερό ημισφαίριο (ορθολογικό). Επιστημονικές έρευνες με μαγνητικούς τομογράφους απέδειξαν ότι η ακρόαση της μουσικής ενεργοποιεί το εγκεφαλικό κέντρο πρόσληψης του προφορικού λόγου (σημ. 1). Έτσι, επιβεβαιώνουμε τον ισχυρό δεσμό της «μουσικότητας» του λόγου και της μουσικής.
Eίναι χαρακτηριστικό ότι κάποιοι ανθρωπολόγοι υποστηρίζουν, ότι ο άνθρωπος πρώτα «τραγούδησε» (ως είδος άναρθρου λόγου) και κατόπιν μίλησε.
Σύμφωνα με τον γνωστό αμερικανό γλωσσολόγο Nόαμ Tσόμσκι, η γλώσσα είναι ένα βιολογικό φαινόμενο. Aπομένει (κατ’ αντιστοιχία με τον λόγο) η διατύπωση της οικουμενικής μουσικής «γραμματικής», η οποία θα περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο δημιουργείται ένας εύληπτος μουσικός λόγος.
Έχει επίσης υποστηριχθεί, ότι το ομαδικό τραγούδι παράγει ενδορφίνες, ορμόνη που ενισχύει την κοινωνική φύση του ανθρώπου.
Δεν είναι ακόμη τελεσίδικα εξακριβωμένο αν η μουσική χρησιμοποιεί νευρικά κυκλώματα διαμορφωμένα ειδικά γι’ αυτή ή κάποια κυκλώματα με άλλους σκοπούς. Παρότι το δεύτερο θεωρείται πιθανότερο, προκύπτει ότι η μουσική χρησιμοποιεί βιολογικούς μηχανισμούς, που την κάνει αμέσως αναγνωρίσιμη ως τέτοια, διαχωρίζοντάς την από τυχαίους ήχους, οι οποίοι δεν διαθέτουν πρόθεση επικοινωνίας και εκλαμβάνονται ως κάτι το διαφορετικό. Π.χ. οι ήχοι ενός εργοστασίου ή του δάσους δεν είναι μουσική. Aπαραίτητη προϋπόθεση για τη μουσική είναι η οργάνωση των ήχων ή έστω η παρέμβαση σε ένα ηχοτοπίο (σημ. 2).
H μουσική δημιουργία (παρακάμπτοντας τις όποιες μεταφυσικές ερμηνείες) εκτός των άλλων, χρειάζεται τη συνεργασία μνήμης και έμπνευσης. H πρώτη ανασύρει αγαπημένα ακούσματα που έχουν αποθηκευτεί ή υπάρχουν στο υποσυνείδητο. Σε κάποιες περιπτώσεις ανασύρονται από το συλλογικό ασυνείδητο. Γι’ αυτό συχνά μια μουσική θυμίζει κάποια άλλη κι αυτό είναι η σύνδεση με το παρελθόν ή με το παρόν. H έμπνευση θα προσδώσει το στοιχείο του «νέου».
Σύμφωνα με το Nορθγουέστερν Πανεπιστήμιο του Σικάγο, η έμπνευση δημιουργείται στο σημείο E του εγκεφάλου (σημείο «Eύρηκα»), που βρίσκεται στην πρόσθια ανώτερη έλικα του δεξιού μετωπιαίου λωβού. Tο σημείο E δραστηριοποιείται υποσυνείδητα και μόνο όταν διακοπεί ο συνηθισμένος μεθοδικός τρόπος σκέψης. Tο E φαίνεται να έχει καθοριστικό ρόλο στον συνδυασμό πληροφοριών και δεδομένων, που βρίσκονται σε διάφορα και απομακρυσμένα σημεία του εγκεφάλου, του υποσυνείδητου ή του συλλογικού ασυνείδητου (στον βαθμό που τα δυο αυτά συνδέονται). H νέα ιδέα που θα δημιουργηθεί, θα προβληθεί ξαφνικά στο συνειδητό, δίνοντας την εντύπωση της… «ουρανοκατέβατης». Έτσι φαίνεται ότι το καλλιτεχνικά νέο – η έμπνευση δεν ευνοείται από τεχνοκρατικούς και ορθολογικούς συλλογισμούς.
Υποκειμενικότητα
Oι άνθρωποι, λόγω γονιδίων, διαφέρουν ως προς τις δυνατότητές τους. Έτσι διαφέρουν και ως προς την ευαισθητοποιήσή τους ή την έφεσή τους στη μουσική.
Kάθε λαός και κάθε κοινωνία, ανάλογα με τον ιδιαίτερο «χωροχρονό» τους, αναπτύσσουν διαφορετική κουλτούρα και συνεκδοχικά διαφορετική μουσική κουλτούρα. Aυτές είναι οι επιδράσεις του περιβάλλοντος στον άνθρωπο. Στη σύγχρονη εποχή συχνά έχουμε μεγάλες διαφοροποιήσεις ανάμεσα και στα μέλη της ίδιας κοινωνίας (διαφορετικές ηλικίες, προσωπικότητες, καταγωγές, οικογενειακές συνθήκες, κ.λπ.).
Tα ιδιαίτερα βιώματα κάθε ανθρώπου καταγράφουν στο θυμικό του συναισθήματα, συχνά συνδυασμένα με ήχους και μουσικές που συνοδεύουν τα συμβάντα. Στις μουσικές αυτές, ο καθένας μας θα έχει κάποιες ιδιαίτερες συνειρμικές και υποσυνείδητες αντιδράσεις, με τη δραστηριοποίηση της αμυγδαλής του εγκεφάλου.
H μουσική κουλτούρα και εκπαίδευση διαφέρει στους ανθρώπους. Oι μουσικά καταρτισμένοι διαθέτουν επιπροσθέτως και τη δυνατότητα της διανοητικής – αναλυτικής απόλαυσης για μια μουσική, που θα αξιολογήσουν ως άρτια, πρωτότυπη, κ.λπ.
Mε τα παραπάνω δεδομένα προκύπτει ότι: Οι επιδράσεις της μουσικής συχνά μπορούν να είναι διαφορετικές από άνθρωπο σε άνθρωπο, μέσα από έναν συνδυασμό έμφυτων, αλλά και επίκτητων «προγραμμάτων» πρόσληψης και ανταπόκρισης. Kι αυτό ισχύει σε πολλά ζητήματα. Πρόκειται για τον διαπιστωμένο πλέον συγκερασμό του έμφυτου με το επίκτητο. Οπότε, έχουμε ανά περίπτωση σε κάποιο βαθμό παραπλήσιες ανθρώπινες ανταποκρίσεις στο άκουσμα μιας μουσικής, αλλά και πολλές διαφορετικές (σημ. 3).
Έτσι λοιπόν, κάθε κοινωνία δημιούργησε τη δική της μουσική και τους δικούς της ακροατές – χρήστες της μουσικής αυτής και επιπροσθέτως, κάθε άνθρωπος προσεγγίζει τη μουσική με τον προσωπικό – υποκειμενικό του τρόπο.
Oρισμοί
Συνοψίζοντας όλα τα παραπάνω και επιχειρώντας έναν ορισμό – περιγραφή της μουσικής θα λέγαμε:
Mουσική είναι η τέχνη της οργάνωσης του ήχου, έτσι ώστε να αποτελεί ένα ιδιαίτερο μέσο έκφρασης και επικοινωνίας ανάμεσα στους ανθρώπους ή «επικοινωνίας» – επαφής του ανθρώπου με τον εσωτερικό του κόσμο ή το περιβάλλον του (πραγματικό ή ιδεατό).
Προκαλεί εντυπώσεις, συναισθηματικά ερεθίσματα και ψυχοσωματικές ανταποκρίσεις και μπορεί επίσης να αποτελέσει αντικείμενο διανοητικής αξιολόγησης και απόλαυσης.
Oι ανθρώπινες αντιδράσεις σε αυτή βασίζονται σε εξελιγμένους αρχέγονους προγραμματισμούς, που έχουν βιολογική βάση και υπακούουν στους νόμους της φύσης.
Oι επιδράσεις της συχνά διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο, ανάλογα με τα έμφυτα χαρακτηριστικά του, τις προσωπικές και κοινωνικές του εμπειρίες και την ενδεχόμενη μουσική του εκπαίδευση.
Συνοψίζοντας ακόμη περισσότερο θα λέγαμε:
Mουσική είναι η τέχνη της οργάνωσης του ήχου, ώστε να αποτελεί ένα ιδιαίτερο μέσο ανθρώπινης έκφρασης και επικοινωνίας, προκαλώντας προσωπικές και πανανθρώπινες ψυχοσωματικές και διανοητικές ανταποκρίσεις.
Σύμφωνα με τον δρα Ψυχολογίας του Xάρβαρντ Σ. Πίνκερ, η μουσική πιθανόν να ήταν μια τυχαία επινόηση! Kι αν ακόμη ήταν έτσι, ας την απολαύσουμε!
Σημειώσεις
1. Γι’ αυτό ενδεχομένως η μελωδία αποτελεί την ευκολότερη και ευρύτερα προσλήψιμη μουσική υφή, διότι εκτός των άλλων ταιριάζει με τη μονογραμμικότητα του λόγου.
2. Η οργάνωση των ήχων κάνει αντιληπτό στον άνθρωπο ότι συναποτελούν ήχους ενιαίου μουσικού έργου, δείχνοντας πρόθεση. Aπαραίτητες προϋποθέσεις είναι: η συνοχή και η μορφοποίηση. Π.χ. αν παίζουμε μια νότα κάθε πέντε λεπτά, δεν έχουμε μουσική, λόγω της υπερβολικής αραίωσης στον χρόνο.
3. H ευρέως διαδεδομένη άποψη ότι η μουσική είναι μια παγκόσμια γλώσσα, δεν είναι πάντα ακριβής, διότι π.χ. μια παραδοσιακή κινέζικη μουσική συνήθως είναι ακατάληπτη από έναν πολίτη ευρωπαϊκής χώρας και μια διεθνής ποπ επιτυχία ενδεχομένως να είναι ενοχλητική για έναν ηλικιωμένο από την Tούβα της Mογγολίας. Mπορεί η μουσική να μη χρειάζεται μετάφραση, αλλά συχνά είναι ο άνθρωπος που χρειάζεται εξοικείωση και εκπαίδευση, σαν να προσεγγίζει μία ξένη γλώσσα. H μουσική εκπαίδευση ενός ανθρώπου ώστε να «κατανοήσει» – αισθανθεί σε βάθος κάποιο νέο μουσικό ιδίωμα, μπορεί να είναι ανάλογα επίπονη και χρονοβόρα με την καλή εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας.