«Η λογοτεχνία είναι η απόδειξη πως η ζωή δεν είναι αρκετή» είπε ο Φερνάντο Πεσσόα, ενώ ο Ρολάν Μπάρθς είπε ότι «η λογοτεχνία είναι η ερώτηση μείον η απάντηση». Το ερώτημα, βέβαια, που συχνά πρέπει να απασχολεί όσους διαβάζουμε είναι αν όλα τα βιβλία είναι και λογοτεχνία.
Φυσικά και δεν είναι όλοι οι συγγραφείς λογοτέχνες (κατά τη δική μου άποψη). Αυτό σημαίνει πως οι συγγραφείς του ενός – και συνήθως αυτοβιογραφικού – βιβλίου δεν είναι και λογοτέχνες.
Και τότε, ποια βιβλία να διαβάζουμε; Με ποια κριτήρια να επιλέγουμε τα αναγνώσματα που εκτός από συντροφιά θα πάνε και τη σκέψη μας μπροστά;
Τσεκάροντας τις λίστες των ευπωλήτων στις κυριακάτικες εφημερίδες ο αναγνώστης μπορεί να αποκομίσει λάθος συμπέρασμα σχετικά με ποιο βιβλίο θα αγοράσει, γιατί πολύ απλά παρασύρεται και διαβάζει δυο – τρεις συγγραφείς που παίζουν ψηλά.
Θεωρώ ότι και στο βιβλίο συμβαίνει κάτι ανάλογο με την τηλεόραση: Το ίδιο κοινό που παρακολουθεί επισταμένα «εύκολες» εκπομπές θα επιλέξει και «εύπεπτα» αναγνώσματα.
Στο χέρι μας είναι να ερευνήσουμε – το διαδίκτυο προσφέρει τεράστιο υλικό – και να ξεφύγουμε από τα τετριμμένα «ευκολάκια» χωρίς αυτό να σημαίνει ότι θα παρακάμψουμε την αναγνωστική μας απόλαυση -πρωταρχικό ζητούμενο.
Ως καλοκαιρινά – ή μη – αναγνώσματα τα βιβλία είναι έτοιμα να μας δώσουν κίνητρο να εμπλουτίσουμε τις γνώσεις, αλλά και ολόκληρη την προσωπικότητά μας.
Καλοκαίρι, λοιπόν, και για τους φανατικούς αναγνώστες διάβασα και επέλεξα τα βιβλία ελληνικής και μεταφρασμένης λογοτεχνίας που προτείνω σήμερα, μαζί με όσα βιβλία παρουσιάστηκαν και μέσω των πρόσφατων συνεντεύξεων από τους ίδιους τους δημιουργούς τους.
Πάντα με την ευχή οι προτάσεις αυτές να αποτελέσουν κίνητρο ώστε να βρει ο καθένας τα δικά του βιβλία που θα τον απορροφήσουν οι σελίδες τους και θα του χαρίσουν στιγμές αναγνωστικής απόλαυσης, χαλάρωσης (ή και έντασης) και μετά το τέλος της ανάγνωσης θα θέλει να το προτείνει και στους άλλους.
Καλό καλοκαίρι!
1) Το βραβευμένο από τον Αναγνώστη και από την Κλεψύδρα και αξιόλογο μυθιστόρημα του Ηλία Μαγκλίνη (Μεταίχμιο), «Πρωινή Γαλήνη», η ιστορία ενός νέου ανθρώπου και του ονείρου να ξεπεράσει τον εαυτό του, να ανοίξει τους ορίζοντές του, να πετάξει ψηλά μήπως και βρει τον βαθύτερο εαυτό του. Μια ιστορία έρωτα, ονείρων, απώλειας και περιπλάνησης στον χρόνο και τον χώρο, από τη Μακεδονία έως το Τέξας και από την Αθήνα έως την Άπω Ανατολή, γεμάτη σύννεφα και ωκεανούς. Η Πρωινή γαλήνη είναι, τέλος, μια ιστορία ανεκπλήρωτων στόχων και ανολοκλήρωτων πόθων σε μια Ελλάδα που στροβιλίζεται στα απόνερα του Εμφυλίου και στη δίνη ενός ξεχασμένου, άγνωστου πολέμου στην άλλη άκρη του πλανήτη.
2) Τίποτα δεν χαρίζεται, Μάρω Δούκα, εκδ. Πατάκη
Το «Τίποτα δεν χαρίζεται» της Μάρως Δούκα είναι ένα διαφορετικό βιβλίο. Μια κατάθεση σκέψεων και μια εξομολόγηση για πρόσωπα που έπαιξαν καίριο ρόλο στη ζωή της -ακόμα και αν δεν τους συνάντησε ποτέ- τον Μανόλη Αναγνωστάκη, τον Γεώργιο Μ. Βιζυηνό, τον Γιάννη Ρίτσο, τον Αλέξανδρο Κοτζιά, τον Στρατή Τσίρκα, τον Βασίλη Βασιλικό και τον Τάσο Λειβαδίτη. Μια χειρονομία προς τα παιδιά σήμερα, στα οποία απευθύνεται μέσα από κείμενα για τον Γιάννη Τσαρούχη, τον Διονύσιο Σολωμό, τον Κώστα Ταχτσή, τον Στρατή Τσίρκα πάλι, τη Διδώ Σωτηρίου, τον Παύλο Ζάννα, τον Μ. Καραγάτση, τον Γιάννη Κοντό, τον Αντρέα Φραγκιά, τον Μάνο Χατζιδάκι, τον Γιώργο Ιωάννου. Και μια απάντηση στο αιώνιο ερώτημα: Γιατί διαβάζουμε λογοτεχνία;
3) Το Κρυφό ημερολόγιο του Χίτλερ, του Χάρη Βλαβιανού, εκδ. Πατάκη
Ο Χάρης Βλαβιανός ανασυνθέτει την περίοδο του εγκλεισμού του Χίτλερ στη φυλακή και μας παραδίδει ένα φανταστικό ημερολόγιο, Το «Κρυφό Ημερολόγιο του Χίτλερ», με την ακρίβεια του ιστορικού και τη διορατικότητα του συγγραφέα. Το βιβλίο είναι προϊόν εξαντλητικής έρευνας και πολύχρονης μελέτης, στην ουσία ένα ψυχογράφημα του δικτάτορα που φτάνει στα χέρια μας ακριβώς την εποχή κατά την οποία η συζήτηση για την ελεύθερη έκδοση του έργου του ο «Αγών μου» βρίσκεται στο ζενίθ της επικαιρότητας.
4) Ο «Υπουργός νύχτας» του Κ. Σκαμπαρδώνη, εκδ. Πατάκη. Ένας μοναχικός τυχοδιώκτης-χαρτοπαίκτης αναρριχάται σε μια κοινωνία διαλυμένων θεσμών, προσωπείων, συμβατικότητας, κλισέ αντιλήψεων και ψεύδους. Γίνεται καταρχήν καθωσπρέπει επαγγελματίας, ιδιοκτήτης γραφείου τελετών, και με αυτή τη βιτρίνα μπλέκει στον βαθύ υπόκοσμο. Αναλαμβάνει αρχηγός συμμορίας που ελέγχει όλες σχεδόν τις νυχτερινές, σκοτεινές συναλλαγές -τράφικινγκ, ναρκωτικά, τοκογλυφία, πορνεία, αρχαιοκαπηλία- και παίρνει τον τίτλο «υπουργός νύχτας». Αποκεί διεισδύει στη μολυσμένη πολιτική τάξη και ανελίσσεται ραγδαία, γίνεται ένα από τα κορυφαία στελέχη της κυβέρνησης.
5) Σφαιρικά Κάτοπτρα και επίπεδοι φόνοι, Τεύκρος Μιχαηλίδης, εκδ. Πόλις
Μέσα από την αφήγηση της γοητευτικής δόνας Εστεφάνα, διά της εξαίρετης γραφής του κ. Μιχαηλίδη, το βιβλίο μάς ταξιδεύει στην Κύπρο των Σταυροφόρων, μας ξεναγεί στις μεσαιωνικές ιατρικές συνταγές και μελετά μαζί μας σπάνια αραβικά χειρόγραφα που περιέχουν λύσεις σε δύσκολα μαθηματικά προβλήματα. Κι ύστερα, μερικούς αιώνες αργότερα, με καινούργια συντροφιά, μας οδηγεί ξανά στον ίδιο χώρο για ν’ αντιμετωπίσουμε ένα νέο μυστήριο, του οποίου η λύση κρύβεται στο ίδιο παλιό χειρόγραφο. Φτάνει να μπορέσουμε να το διαβάσουμε σωστά…
6) Η ιστορία της Σ, της Χρύσας Φάντη, εκδ. Γαβριηλίδη
Η τραυματισμένη παιδική ηλικία, η παρουσία-απουσία της μητέρας και τα προαιώνια αρχέτυπα, το τραγικό και το ιλαρό στον χώρο των αστών και των εξεγερμένων. Φέτες ζωής με μοτίβο την Κόλαση του Δάντη και τους Ψαλμούς του Δαβίδ, τον Κάφκα και τον Χούλιο Κορτάσαρ, την Ελφρίντε Γέλινεκ και την Τζέννυ ΄Ερπενμπεκ, τον Ηλία Βενέζη και τη Μαργαρίτα Καραπάνου. Ύφος μοντέρνου μπαρόκ, γλώσσα ασθμαίνουσα που ενίοτε προσεγγίζει το κόμικ. Διαλεκτικός μονόλογος ή αφήγηση με μορφή ερωταποκρίσεων; Παιχνίδι μνήμης και επινόησης ή τοιχογραφία εποχής με θραύσματα φάρσας; Θα βρεθεί τελικά ο κρίκος;
7) Λέγε με Καΐρα, Δημήτρης Στεφανάκης, εκδ. Ψυχογιός
Ένας ολόκληρος κόσμος ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια του αναγνώστη διά χειρός Δημήτρη Στεφανάκη στη νέα εμπλουτισμένη έκδοση του βιβλίου του «Λέγε με Καΐρα». Χωρίζοντάς το σε ενότητες, που καθεμιά τους έχει διαφορετική θεματική, και με κεφάλαια μικρής έκτασης ο συγγραφέας στήνει επιτυχώς το «μαγικό» σκηνικό της παιδικής ηλικίας κατά τις δεκαετίες του ’60 και του ’70. Με σύμμαχο τις πέντε αισθήσεις και τον αθώο, άμεσο και απονήρευτο λόγο ενός παιδιού, αφηγείται τις αναμνήσεις του παιδικού κόσμου του αφηγητή μετουσιώνοντάς τες σε εικόνες. Ο αναγνώστης συχνά έχει την αίσθηση ότι παρακολουθεί ταινία ή χαζεύει φωτογραφικά ενσταντανέ ενός αγνώριστου πλέον τοπίου, που εκπέμπει νοσταλγία, αθωότητα, ανεμελιά, ενός τοπίου που τα συστατικά του στοιχεία τα πήρε μαζί του ο χρόνος. Αγαπημένοι άνθρωποι, κτίσματα, τόποι, καταστάσεις, όλα έχουν χαθεί ανεπιστρεπτί.
8) Ο βιογράφος, Ελεάννα Βλαστού, εκδ. Πόλις
Ο βιογράφος ακούει, αναγκαστικά, τις κοινοτοπίες που λέγονται, κρίνοντας και κατακρίνοντας τα λόγια και τη νοοτροπία των συνομιλητών του, ανυποψίαστος για τις εκπλήξεις που του επιφυλάσσει η συζήτηση. Μια νουβέλα για τη μεταπολεμική και τη μεταπολιτευτική ελληνική κοινωνία, γι’ αυτούς που επιβίωσαν και αυτούς που κυριάρχησαν, με τις ικανότητες, τον κυνισμό και τις συναλλαγές τους, προσωπικές και οικονομικές, δοσμένη με αμεσότητα, χιούμορ και κριτική ματιά.
9) Θάλασσες άγριες, Τέσσυ Μπάιλα, εκδ. Ψυχογιός
Μνήμες και βοές μέσα στον χρόνο, αλλά και η ζωή αυτών των ανθρώπων, πλούσια σε ιδανικά, σε όνειρα, σε έρωτες και πάθη. Ζωή μοιρασμένη σε επεισόδια που θα αδυνατούσε να συλλάβει και η πιο τολμηρή φαντασία. Μια μυθιστορηματική μαρτυρία για τότε που οι ψυχές ήταν φτιαγμένες από ακριβό μέταλλο, τότε που την Ιστορία την έγραφαν οι απλοί άνθρωποι.
10) Το άλλο μου ολόκληρο, της Τασούλας Επτακοίλη, εκδ. Πατάκη
Η Τασούλα Επτακοίλη, δημοσιογράφος, κρατά ένα σπαρακτικό επιστολικό ημερολόγιο που απευθύνει στο «άλλο της ολόκληρο», στον σύντροφό της, τον άνθρωπό της που χάθηκε ξαφνικά και επώδυνα τον Οκτώβριο του 2014. Καταφέρνει με μοναδική ευθύτητα, με επώδυνη μαεστρία να φτιάξει ένα μεγάλο ψηφιδωτό γεμάτο χαρούμενες λεπτομέρειες. Η οικιακή ζωή, το χρώμα του ουρανού, οι κοινές εμπειρίες, τα γατάκια του σπιτιού. Το ζωντανό χρώμα των ιστοριών εναλλάσσεται με την βαθιά πηχτή πινελιά των σκούρων ημερών της μοναξιάς. Τα καταφέρνει με ένα τρόπο μοναδικό και δε θλίβει τον αναγνώστη. Τον λυτρώνει βάζοντας στο σημειωματάριό της, στο βιβλίο της εικόνες και αισθήματα ανομολόγητα.
11) Γκουανό, Γιώργος Γκόζης, εκδ. Πόλις
Ο Γ. Γκόζης, στο τρίτο του αυτό βιβλίο, δεν συνθέτει μια νουβέλα, ούτε παραθέτει πέντε διηγήματα. Θα λέγαμε μάλλον πως αφηγείται την ίδια ιστορία δίνοντας διαδοχικά τη σκυτάλη σε πέντε πρόσωπα – ένα σπονδυλωτό αφήγημα, στο μήκος εκτενούς διηγήματος. Ο Γκόζης συνθέτει πειστικά πέντε διακριτές φωνές. Εξίσου καλά αναπαράγει την αναπνοή του καθημερινού, λαϊκού, λόγου -παρά τα όποια κλισέ, τα οποία άλλωστε είναι «κλισέ» ακριβώς επειδή απαντούν τόσο συχνά στον καθημερινό λόγο.
12) Σέρρα, η Ψυχή του Πόντου, Γιάννης Καλπούζος, εκδ. Ψυχογιός.
Ο Γιάννης Καλπούζος παραδίδει ένα βιβλίο για την Ιστορία του Πόντου, αλλά και ολόκληρης της Ελλάδας. Με το γνωστό του τρόπο στήνει εκ νέου το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο της εποχής και ζωντανεύει μέσα από την ιστορία των ηρώων του την ατμόσφαιρα της εποχής με ένα ρεαλιστικό και ταυτόχρονα γοητευτικό τρόπο. Στο παρασκήνιο της μυθοπλασίας ιχνογραφείται ο Πόντος μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών, η ομογενοποίηση των φυλών με συνδετικό κρίκο μα και άλλοθι τη θρησκεία, ο φόβος, η μισαλλοδοξία και ο εθνικισμός που ενσπείρουν οι Νεότουρκοι και στη συνέχεια οι Κεμαλιστές, η καθημερινή ζωή στα πρώτα χρόνια της Σοβιετικής Ένωσης, οι διώξεις των Ελλήνων επί Στάλιν, τα στρατόπεδα εργασίας στη Σιβηρία και οι στέπες του Καζακστάν με αφόρητους καύσωνες το καλοκαίρι και σφοδρό ψύχος τον χειμώνα, οι πόθοι, τα πάθη και τα δεινά των Ποντίων.
13) Ενοικιάζεται το παρόν, Μάρτυ Λάμπρου, εκδ. Κέδρος
Ενοικιάζεται η ζωή, η επιθυμία και η ύπαρξη της καθημερινότητας που είτε την αποδέχεσαι ως έχει, ή την αγνοείς επιδεικτικά. Η Μάρτυ Λάμπρου μας παραδίδει εννέα κείμενα που συνδέονται άρρηκτα με το παρόν, το παρελθόν και τη διαμόρφωση των χαρακτήρων που μας παρουσιάζει. Μέσα στους δρόμους και τις γειτονιές της Αθήνας, η συγγραφέας στήνει σκηνικά και ανθρώπινες υπάρξεις προκειμένου να μας προσφέρει απλόχερα της εικόνες μιας ζωής που υπάρχει γύρω μας, δίπλα μας καλά καμουφλαρισμένη.
14) Εκτός Έδρας, Νουάρ μυθιστόρημα, Αντωνιάδης Ανδρέας, Εκδ. Εστία
1998-2001. Μια τετραετία απόλυτης ευμάρειας. Η Αθήνα βρίσκεται σε οργασμό. Γίνονται έργα εν όψει των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004, πέφτει χρήμα από ξένους και Έλληνες, και γενικά επικρατεί ευφορία, διάχυτη και στον χώρο της τέχνης. Ευνοούμενος, μεταξύ άλλων, και ο σκηνοθέτης Τίτος Στυλιανίδης. Έχοντας μόλις τελειώσει μια ταινία που την προορίζει και για φεστιβάλ, δέχεται προτάσεις για θεατρικές σκηνοθεσίες και τηλεοπτικές παραγωγές. Και γνωρίζει τον μεγάλο έρωτα. Όμως, μια εξαφάνιση, ένα δυστύχημα και ένας φόνος υποχρεώνουν τον Τίτο Στυλιανίδη να αναρωτηθεί γιατί η ζωή του έγινε «νουάρ». Αρχίζει να σκαλίζει το παρελθόν του για να βρει μια απάντηση, ακριβώς τώρα, εδώ, στο γύρισμα του αιώνα.
Μεταφρασμένη Λογοτεχνία
1) Η νέα επιστημονική γνώση, Giambattista Vico, μετάφραση: Γιώργος Κεντρωτής, εκδ. Gutenberg
Το έργο αυτό του 1744, που είναι ιστορικοφιλοσοφικό, γλωσσολογικό και νομικό, διέλυσε όλες τις κενοδοξίες που έτρεφε η μέχρι την εποχή του συγγραφέα λογιοσύνη και έριξε άπλετο φως στην πορεία των λαών από την εποχή της αγελαίας περιπλάνησής τους έως και τη σύγχρονη εποχή. Γι’ αυτό και δεν είναι καθόλου τυχαίο το ότι απολαμβάνει διαχρονικώς εξαιρετική δημοφιλία, αποτελώντας όργανο όχι μόνο μελέτης, αλλά και πνευματικής τέρψης. Στους οπαδούς του ναπολιτάνου διανοητή συγκαταλέγονται κορυφαία πνεύματα από τον Κάρολο Μαρξ ώς τον Τζαίημς Τζόυς και από τον Μπενεντέτο Κρότσε ώς τον Γύργκεν Χάμπερμας.Σ’ αυτό το φόντο, και σε πείσμα της ευκολίας των καιρών, είναι ευτύχημα το γεγονός (η θεία πρόνοια θα έλεγε ο Βίκο) ότι χάρη στην τελεσφόρα προσπάθεια του Γιώργου Κεντρωτή προστέθηκε στην ελληνική γλώσσα ένα μείζον έργο της παγκόσμιας γραμματείας.
2) Philip Roth, Τότε που ήταν καλό κορίτσι, μτφ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, εκδ. Πόλις
Με καθυστέρηση 4 δεκαετιών κυκλοφορεί στα ελληνικά το βιβλίο του Ροθ «Τότε που ήταν καλό κορίτσι», το οποίο στην πρώτη κυκλοφορία του είχε προκαλέσει σφοδρές αντιπαραθέσεις. Με την άψογη σκιαγράφηση του χαρακτήρα της Λούσι και του αφελούς, ανώριμου συζύγου της, του Ρόι, ο Ροθ πλάθει ένα σκληρό ρεαλιστικό μυθιστόρημα και προσφέρει μια ακριβή εικόνα της θρησκόληπτης αμερικανικής επαρχίας, με τους πόθους της, την οργή της και τις ασφυκτικές οικογενειακές σχέσεις, μια εικόνα αμείλικτη και μαζί συμπονετική.
3) Τζόναθαν Κόου, «Αριθμός 11» μετάφραση Αλκ. Τριμπέρη
Ο Αριθμός 11 είναι ένα βαθιά πολιτικό βιβλίο, λίγο λιγότερο σατιρικό και κάπως περισσότερο μαύρο και σκοτεινό από ό,τι τα προηγούμενα, που μιλά για την εποχή της κρίσης στη Μεγάλη Βρετανία, για μια Αγγλία που βρίσκεται σε μια μετα-Θατσερική εποχή αρκετά ώστε οι αρχές του θαστερισμού να έχουν εμπεδωθεί και να θεωρούνται δεδομένες. Οι άνθρωποι στο σπονδυλωτό μυθιστόρημα του Κόου αντιμετωπίζουν μια νέα φτώχεια, ενώ ταυτόχρονα κάποιοι άλλοι, πολύ λίγοι, απολαμβάνουν μια άχρηστη χλιδή. Η ζωή του μέσου ανθρώπου είναι θυσία στο χρήμα, η μοίρα του καθορίζεται από αυτό. Ο Τζόναθαν Κόου είχε πολλά να πει για την εποχή μας και με τον Αριθμό 11 τα είπε σχεδόν όλα (Κ. Μαλακατέ).
4) Οι Βοστονέζες, Henry James, Μετ. Μιχάλης Μακρόπουλος, εκδ. Gutenberg
Μια μαχητική φεμινίστρια και ένας νεαρός συντηρητικός δικηγόρος διεκδικούν με πάθος μιαν όμορφη, ταλαντούχα, φιλόδοξη, αλλά αφελή κοπέλα. Ερωτική ιστορία και πολιτική αλληγορία, λίγο μετά τον εμφύλιο και την Ανοικοδόμηση της Αμερικής. Το κορυφαίο μυθιστόρημα του Henry James για πρώτη φορά στα ελληνικά.
5) LEO PERUTZ,Ο Μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας, Μετάφραση: Ρόζα Ιωαννίδου, εκδ. Κίχλη
Ένα σημαντικό μυθιστόρημα αγωνίας. «Ο Μαιτρ της Δευτέρας Παρουσίας» μπορεί να χαρακτηριστεί, ανάλογα με την οπτική γωνία, αστυνομικό μυθιστόρημα, ψυχολογικό μυθιστόρημα, αλλά ακόμα και μυθιστόρημα -σε κάθε περίπτωση ειρωνικό- για τη γένεση της Τέχνης. Τα διάφορα αυτά μυθιστορηματικά επίπεδα συνυπάρχουν σαν επάλληλα στρώματα στο ίδιο κείμενο, και ο αναγνώστης αναγορεύεται σε δημιουργό της αληθινής εκείνης ιστορίας την οποία πραγματεύεται το μυθιστόρημα με πολύ αντιφατικό τρόπο».
6) Ο ΤΑΞΙΔΙΩΤΗΣ ΤΟΥ ΑΙΩΝΑ, ΑΝΤΡΕΣ ΝΕΟΥΜΑΝ, Μετ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Opera
«Η λογοτεχνία του 21ου αιώνα θα ανήκει στον Νέουμαν και σε μερικούς ομόαιμους αδελφούς του» Roberto Bolano
Η ιστορία του βιβλίου διαδραματίζεται στη Γερμανία του 19ου αιώνα, στα χρόνια λίγο μετά το τέλος της κυριαρχίας του Ναπολέοντα στην φανταστική πόλη Βάντερνμπουργκ (λογοπαίγνιο με το γερμανικό ρήμα wandern=περιπλανιέμαι) που τοποθετείται κάπου μεταξύ Σαξωνίας και Πρωσίας. Αρκετά διδακτικό και για σήμερα, για την κατάσταση που βιώνει η σύγχρονη Ελλάδα με την αναβίωση διαφόρων κωμικοτραγικών μορφών ενθολαϊκισμού (bookman old style).