Θ Plus

Περαταριές: Τα εναέρια καρούλια των ποταμών

Του Κυριάκου Παπαγεωργίου

Κανείς δεν θα μπορούσε να φανταστεί ότι από τη μιαν όχθη στην άλλη, οι άνθρωποι θα περνούσαν με κίνδυνο της ζωής τους, από αυτοσχέδιες τριχιές ή συρματόσχοινα, δεμένα από τα κάγκελα των ημιϊσογείων αντικρινών σπιτιών.
Θυμάμαι τους τολμηρούς στην οδό Σπυρίδη, που είχε γίνει άβατη την εποχή της μεγάλης πλημμύρας που σάρωσε την πόλη και στην οποία δένονταν από τριχιές και τους περνούσαν στο απέναντι πεζοδρόμιο.
Αυτό βέβαια με τις τριχιές και τα σύρματα, στα ποτάμια κάποτε ήταν καθεστώς. Στα περισσότερα ελληνικά ποτάμια οι άνθρωποι σοφίστηκαν και έπλεξαν περαταριές – έτσι τις είπανε και μάλιστα πολύ εύστοχα – που τις δένανε από τους κορμούς των δέντρων ή άλλα σταθερά σημεία της στεριάς και τους τραβούσαν από τη μια στην άλλη πλευρά του ποταμού.
Στην πολύχρονη πορεία μου στα ελληνικά ποτάμια συνάντησα πλήθος από τέτοιες περαταριές.
Τα χειροποίητα καρούλια του Αχελώου, μιαν ανίχνευση που επιχειρήσαμε πρόσφατα, μας έδωσαν το έναυσμα για το αφιέρωμα στις περαταριές των ελληνικών ποταμιών.
Οι δυο λοιπόν περαταριές, που μας άνοιξαν την όρεξη για να γνωρίσουμε το ιδιαίτερο αυτό γεφυροποιό μέσο, υπάρχουν ώς τα σήμερα, η μια κάτω από τον Οικισμό Νεοχώρια στο Νομό Καρδίτσας κι η δεύτερη στη θέση Μπράβα, που βρίσκεται στα όρια των Νομών Ευρυτανίας και Καρδίτσας κι ενώνουν κι οι δυο τη Θεσσαλική με την Ηπειρωτική όχθη. Η πρώτη ενώνει την καρδιτσώτικη με την αρτινή πλευρά, ενώ η δεύτερη αποκαλείται «Πορθμείο της Μπράβας» κι ενώνει οικισμό των Βραγγιανών με τον Μεσόπυργο της Ηπείρου. Και οι δυο πάντως μεταφέρουν κόσμο από τη μια όχθη στην άλλη.
Ο Αχελώος είναι έτσι κι αλλιώς ο προεξάρχων ποταμός. Ο γιος του Ωκεανού και της Τηθύος είχε τρεις χιλιάδες αδέρφια. Ο Αχελώος βέβαια ήταν ο πρωτότοκος.
Όμως όλα τα ποτάμια στην Ελλάδα έχουν το ίδιο πρόβλημα. Είναι ορμητικά και γεφυρώνονται δύσκολα.

 Αϊ Γιάννης στον Κρικελοπόταμο

*
«Τα γεφύρια» γράφει ο καθηγητής Χρήστος Μασσαλάς «ήταν αποτέλεσμα διαλόγου του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον. Δημιούργησαν τη δική τους ιστορία που εκφράζει την επικοινωνιακή ανάγκη του ανθρώπου»…
Ο άνθρωπος βρέθηκε μπροστά στην πρόκληση να δαμάσει τα φυσικά εμπόδια. Στην αρχή περνούσε πάνω από πεσμένους κορμούς. Ύστερα τοποθέτησε ο ίδιος κορμούς για περάσει. Σιγά σιγά άρχισε να πραγματοποιεί υποτυπώδη γεφυρώματα.
Έπρεπε κoντολογίς να βρεθεί τρόπος να τιθασευτούν οι απέναντι όχθες για να περάσει ο κόσμος και να πάει στη δουλειά του. Έτσι φτάσαμε στις θρυλικές περαταριές, στις οποίες, έχοντας από τις δυο μεριές του ποταμού προσαρμόσει μεταλλικά δίκτυα μεταφοράς ανθρώπων και υλικών, περνούσαν είτε με βάδισμα πάνω στην πεζογέφυρα είτε τραβιόντουσαν με χειροκίνητο μοχλό από τη μια ώς την άλλη όχθη.
Έγινε όμως και αυτό! Οι άνθρωποι να κρατιούνται από το συρματόσχοινο, να κρεμιούνται από την τροχαλία είτε να μπαίνουν στο βαγονέτο και να τους τραβούν με βίντζι πραγματοποιώντας το δρομολόγιο Θεσσαλία – Ήπειρος (κυρίως) μέσα σε πέντε λεπτά.
*
Οι ανάγκες διάβασης των ποταμών, των χειμάρρων και των ρεματιών έκαμαν από τα αρχαία χρόνια απαραίτητη τη σχεδίαση και το δέσιμο των απέναντι ακτών των ποταμιών. Πρώτη λοιπόν στάθηκε η ανάγκη να περάσουν οι άνθρωποι με σχεδίες ή πλωτά μέσα από τη μια στην άλλη μεριά. Ύστερα τους καρφώθηκε η ιδέα να δέσουν σχοινιά κι αργότερα συρματόσχοινα από στέρεα σημάδια της αντικρινής όχθης και να τα περάσουν απέναντι, ώστε να «πετάνε» με ριψοκίνδυνο ασφαλώς τρόπο οι άνθρωποι πάνω από το ποτάμι που έβραζε…
Δε ήταν λίγο ούτε μικρό πράγμα. Παραήταν τολμηρό. Αλλά η ανάγκη τους έκανε να το πραγματοποιούν.
Το επόμενο βήμα ήταν το ξυλογέφυρο που ήταν απλό, εύκολο και ελαφρύ, στην τοποθέτησή του. Τέτοια ξυλογέφυρα βρίσκουμε εκατοντάδες στον ελλαδικό χώρο. Αναρίθμητα ποτάμια και ρεματιές ζεύτηκαν με ξυλότυπες γεφυρώσεις που διευκόλυναν τους περατάρηδες των ποταμών.
Τελικά εφευρέθηκε η πέτρα και το καλούπι που αντικατέστησαν κάθε άλλη μορφή και τύπο εφαρμογής για τη διαπεραίωση των ανθρώπων πάνω από τα ποτάμια.
Όμως τα συρματόσχοινα και οι τριχιές υπήρξαν οι αρχαιότεροι δείκτες διαπεραίωσης πάνω από τα ποτάμια των ανθρώπων, οι οποίοι ωστόσο κινδύνευαν είτε με πτώση και παράσυρση είτε αποτελούσαν εύκολο στόχο των αντιπάλων και των εχθρών, σε περιόδους εχθροπραξιών.

Πασάς Αλιάκμονα

*
Σήμερα θα κάνουμε ένα σύντομο κι επιλεκτικό (ενδεικτικό) ταξίδι στις περαταριές ανά την Ελλάδα. Θα βρούμε ψηλά συρμάτινα δίκτυα, με βάσεις από οριζόντια τοποθετημένα πέταυρα, πάνω στα οποία πατούσαν οι περατάρηδες και με αναγκαστικά χορευτικό ρυθμό περνούσαν από τη μια στην άλλη μεριά του ποταμού. Όμως αυτοί οι περατάρηδες όφειλαν να κρατιούνται από τις κλυδωνιζόμενες κουπαστές των συρματόσχοινων.
Ξεκινήσαμε λοιπόν να κάνουμε μια καταγραφή κι ανίχνευση των περαμάτων στα ελληνικά ποτάμια, εκεί όπου βρήκαμε ξεχασμένες εναέριες γέφυρες από σχοινιά, σύρματα και μεταλλικά κιβώτια που μετακινούνται με μοχλούς, τραβέρσες ή μακαράδες.
Τα περατάρικα αυτά σχεδιάσματα αποκλήθηκαν καρούλια ή καρέλια, όπως τα λένε σε ορισμένες περιοχές της Ελλάδας.
Στα ήρεμα περάσματα υπήρχε μια ξύλινη στην αρχή εξέδρα που δε ανατρεπόταν εύκολα και χρησίμευε για τη μεταφορά ανθρώπων και ζώων από τη μια πλευρά στην άλλη. Με τα χρόνια φτιάχτηκαν ξυλογέφυρα που γέμισαν κάθε γωνιά της ελληνικής γης, πριν ανακαλυφθεί η πέτρα κι έρθει ο κάλφας, ο πρωτομάστορας, ο πελεκάνος και ο σχεδιαστής του θολωτού γεφυρώματος.
Κι αυτό πολύ πριν φυσικά ανακαλυφθεί το οπλισμένο σκυρόδεμα κι η μεταλλική πλεξίδα (τύπου Μπέλεϋ).
Τέτοιες εναέριες γέφυρες που αλλού τις αποκαλούν καρούλια ή καρέλια υπάρχουνε σε όλα σχεδόν τα ποτάμια.
Στον Άραχθο υπάρχει ίσως η πιο εντυπωσιακή κρεμαστή πεζογέφυρα στην Ελλάδα.
Συνδέει τα Κατσανοχώρια με τα Χουλιαροχώρια και ζεύει τις πιο απόκρημνες πλευρές του ποταμού.
Λέγεται συρματογέφυρα της Λεσιάς, αποτελείται ολόκληρη από δετή συρμάτινη πλέξη, έχει μήκος ογδόντα μέτρων και στηρίζεται σε πέτρινα βάθρα κι από τις δυο πλευρές του ποταμού. Διαθέτει χοντρά συρματόσχοινα και στο κατάστρωμα και στις πλαϊνές πλευρές του.
Η αναπόφευκτη ταλάντωση δημιουργεί ασφαλώς αίσθημα δέους. Από τη μια μεριά της συρματογέφυρας βρίσκεται το χωριό Ελληνικό κι από την άλλη η Αετοράχη κι οι Χουλιαράδες.
Το ιστορικό της πεζογέφυρας του Άραχθου αναφέρει πως η κρεμαστή γέφυρα παλιά ήταν φτιαγμένη με κληματσίδες από άγρια φυτά, τα οποία έπλεκαν και σχημάτιζαν γερά σχοινιά. Πάνω στα σχοινιά αυτά έδεναν κοντά κοντά γερά ξύλα κι έτσι σχημάτιζαν έναν εναέριο ξύλινο διάδρομο που κρεμόταν δεκαπέντε περίπου μέτρα πάνω από την επιφάνεια του νερού.
Επάνω σε αυτή την κινούμενη ανεμόσκαλα περνούσαν και οι γυναίκες που ήταν ζαλικωμένες ξύλα ή κλαριά.
Τα επόμενα χρόνια την ανεμόσκαλα αυτή την αντικατέστησαν με συρμάτινα παλαμάρια, ώστε να πιάνονται οι διαβάτες και να στηρίζονται καλύτερα.
*

Καρούλι Μπράβας Βραγγιανών

Άλλη σημαντική εναέρια περαταριά υπάρχει στον Αλιάκμονα, στο ύψος του θρυλικού γεφυριού του Πασά, κοντά στα Γρεβενά. Εκεί βρίσκεται ακόμη και σήμερα το καρούλι του συρματόσχοινου που μεταφέρει τον διαβάτη με ιδιοκίνητο μοχλό. Πρέπει δηλαδή ο επιβάτης του ξυλότυπου κουβούκλιου να τραβάει ο ίδιος τον μοχλό προς την απέναντι πλευρά της όχθης του Αλιάκμονα.
Εξαιρετικά πρωτότυπες είναι και οι περαταριές του Κρικελοπόταμου.
Η πρώτη από αυτές βρίσκεται κάτω από το χωριό Ροσκά Ευρυτανίας, είναι ανεμόσκαλα και πρέπει να την περάσεις για να κατεβείς στο ρέμα κι από κει να διασχίσεις το ποτάμι και να φτάσεις ώς το φαράγγι του Πανταβρέχει.
Η δεύτερη περαταριά έχει εγκαταλειφθεί εδώ και χρόνια διότι ατόνησε το μονοπάτι που συνέδεε το χωριό Καστανιά με το Καρπενήσι, πριν δυο τρεις εκατοντάδες χρόνια. Ζει και βασιλεύει όμως η συρμάτινη πεζογέφυρα, διαλυμένη βέβαια, αλλά όρθια (ή μάλλον καμπυλωτή), με τη διαφορά πως έχουν ξεκολλήσει τα ξύλινα πατήματά της.
Στο πέραμα αυτό οφείλω να πω ότι ένιωσα τον μεγαλύτερο κίνδυνο, καθώς την ώρα που δοκίμαζα να περάσω θρύβονταν τα ξύλα του πατώματος κι έπεφταν στο κενό. Ήταν ευτύχημα που δεν γκρεμίστηκα, αφού με έσωσε ο συνοδοιπόρος μου που ανακρατούσε την άκρη της κουπαστής…
Ωραία περαταριά σώζεται και στον Πηνειό, κοντά στην έξοδο της χαράδρας, προς τη Ραψάνη. Θα τη βρει κανένας αν περπατήσει την παλιά σιδηροδρομική γραμμή μέσα στη χαράδρα των Τεμπών και κοντά στην έξοδό της στον εθνικό δρόμο της Θεσσαλονίκης. Αποτελείται από εναέριο σύρμα με καρούλι και μια σιδηροκατασκευή (κουβούκλιο που μεταφέρει τον διαβάτη από τη μια στην άλλη πλευρά). Έχει σκουριάσει από την αχρηστία.
Αρκετές περαταριές υπάρχουν στον Αγραφιώτη ποταμό, κοντά στα Επινιανά και στα Άγραφα. Φυσικά δεν χρησιμοποιούνται πια.
Μερικές πρόχειρες ξυλοκατασκευές περαμάτων βρίσκονται μέσα στο φαράγγι του Βίκου. Οι περισσότερες έχουν εγκαταλειφθεί.
Μια σύγχρονη ξυλότυπη περαταριά, με κυματιστή ταινία, η οποία μάλιστα γλιστράει επικίνδυνα, υπάρχει στο ρέμα των Φαρμακίδων, πίσω από την Ανεμότρυπα, κοντά στην Υπάτη.
Ωραία περαταριά σώζεται και στο ποτάμι του Τρικεριώτη, κοντά στην έξοδο του ποταμού στη λίμνη Κρεμαστών.
Τέλος πολύ ενδιαφέρουσα περαταριά εξακολουθεί να υπάρχει και στο ρέμα του Καλαρύτικου, στην επικίνδυνη κατάβαση του λιθόκτιστου μονοπατιού από Συρράκο για Καλαρύτες.
Αλλά οι θρυλικές περαταριές δεν έχουν τελειωμό. Κανονικά θα έπρεπε να γραφεί μια μονογραφία γι’ αυτές.
Ας ευχηθούμε ότι κάποτε θ’ ασχοληθεί κάποιος με όλα εκείνα τα σημεία των ελληνικών ποταμιών που διέθεταν καρούλια, σχοινοτενείς περαταριές και χειροκίνητα κουβούκλια…

Προηγούμενο ΆρθροΕπόμενο Άρθρο
Μοιραστείτε το